گزارشی از جلسه نقد و بررسی کتاب "دستور زبان گیلکی"

سارا ثابت

گروه پژوهشی گیلان شناسی دانشگاه گیلان در اواسط اسفند ماه گذشته به منظور نقد کتاب دستور زبان گیلکی ، نوشته جعفر بخش زاد محمودی میهمان جمعی از منتقدان و علاقه مندان زبان گیلکی بود.

این جلسه در تالار حمکت دانشکده انسانی دانشگاه گیلان برگزار شد و حاوی نکات مهمی بود که برای گسترده و بهتر شدن بحث ها ی پیرامون زبان گیلکی نیاز است.

متأسفانه نویسنده در جلسه حضور نداشت . این باعث شد بسیاری از ابهامات و نقادی ها بدون پاسخ و توضیح باقی بماند و شرکت کنندگان هم به این موضوع اذعان داشتند.جلسه با یادبود و تصاویری از مرحوم محمد تقی میر ابوالقاسمی مورخ گیلانی شروع شد .

ابتدا محمد تقی پور احمد جکتاجی، ناشر این اثر در مقدمه گونه ای به معرفی کتاب پرداخت: .« من در سال 67-68 ، با آقای بخش زاد آشنا شدم و ایشان از ابتدای آشنایی دغدغه چاپ این کتاب را داشت. بعد از 17 – 18 سالی که گذشت خوشحالم که این خواسته از قوه به فعل در آمد و توانستیم این کتاب را به جامعه فرهنگی گیلان تقدیم کنیم. در حوزه زبان گیلکی تا به حال دو ، سه دستور زبان داشتیم. منتها به طور مستقل کار آقای بخش زاد ، فراگیر تر و کامل تر بود. اولین بار مرحوم سرتیپ پور کتاب ویژگیهای دستوری و فرهنگ واژه های گیلکی را تألیفی نمود که ناشر همان کتاب هم نشر گیلکان بود . آن کتاب بخشی 150 صفحه ای درباره دستور زبان داشت و به ویژگیهای زبان( البته نه به صورت کامل) و فرهنگ زبان پرداخته بود. کتاب بعدی را آقای مسعود پورهادی تدوین کردند (ساختار زبان گیلکی در گویش رشتی). بحث نقد آن هم در همین دانشگاه گیلان صورت گرفت. کتاب دیگر مصدر در زبان گیلکی (بخشی از دستور زبان هست) که کار آقای مرادیان گروسی است. اما کتاب آقای بخش زاد تماماً به دستور زبان گیلکی اشارت دارد. و همانطور که من در مقدمه اش به صورت حاشیه آورده ام، بر مبنای موازین سنتی زبان شناسی است.»

در ادامه آقایان عزتی، آریاپاد، رفیعی و رضایتی به ابراز نظر درباره کتاب پرداختند. به طور کلی در جلسه دو دیدگاه عمده وجود داشت. موضع دیدگاه اول بررسی و صحبت با تکیه بر علم زبان شناسی بود. و دیدگاه دوم که لزوم روش سنتی به عنوان پایه و زیربنا لازم می دانست.

 

 

 

آقای عزتی نخستین سخنران مجلس بود که صحبت هایش را با تعریف علم زبان شناسی آغاز کرد. ایشان زبان شناسی را بررسی علمی زبان دانست و ادامه داد:

« در زبان شناسی، زبان را با مفاهیم علمی بررسی می کنیم و هدف ما شناخت سیر تکاملی دستور از شکل سنتی به شکل مدرن است . نمی خواهیم به شیوه سنتی نقد منفی داشته باشیم.بلکه می خواهیم «بشناسیم». بررسی علمی با روش های علمی زبان عجین است. و روش علمی تشکیل شده از روش جزء به کل و ما از استقراء به سمت نتایج حاصل از این داده های جمع آوری شده حرکت می کنیم. بنابر این اگر بخواهیم بحثی درباره زبان داشته باشیم، خود به خود دیگرگونه های زبان باید مجزا شوند.

زبان نسبت به گونه های کاربردی مثل شعر، نثر ، یا یک نامه اداری تفاوت دارد.ما خود زبان را بررسی می کنیم. خود زبان، یعنی آن چه که هست ، چیزی که ما گیلانی ها الان صحبت می کنیم و با آن در اجتماع ارتباط برقرار می کنیم.»

او در ادامه به «نظریه عمومی زبان» اشاره کرد و این اصول مشترک را عاملی دانست که به تجزیه و تحلیل زبان کمک می کند. آقای عزتی نداشتن این نظریه عمومی را یک نقص به حساب آورد.

او به «محدود کردن گونه های زبان» و « مخلوط کردن صورت و معنا» نیز اشاره کرد و تفکیک گونه های کاربردی زبان را برای بررسی درست ضروری عنوان نمود و گفت :اگر دستوری نتواند این مسائل را توضیح دهد ناقص محسوب می شود. معنا و صورت باید به طور مجزا بررسی شوند. در واقع صورت رابطه درونی زبان است و معنا ارتباط آن با بیرون.»

آقای آریاپاد دومین سخنران جلسه بود. او سخنانش را با پیوند دادن زبان و اندیشه آغاز کردو زبان و اندیشه را لازم و ملزوم همدیگر دانست.او گفت: « زبان هر انسان، اعتبار اوست و دستور هر زبان ، اعتبار آن زبان است و گویش وران هر زبان هم باید در نگهداری و آسیب شناسی آن بکوشند .»

آقای آریاپاد کتاب فوق را کاری ازشمند و ستودنی قلمداد کرد. و ادامه داد: « اگر ما حدود 50 سال پیش چنین کتابی داشتیم امروز پژو هشگران بر اساس نیاز وارد حوزه های جدید تری می شدند. مثلاً زبان گیلکی را از دیدگاه زبان شناسی نظری یا عمومی مورد بررسی قرار می دادند که زیر مجموعه وسیعی مثل آوا شناسی نوین، معنی شناسی و لغت شناسی دارد.»

آریاپاد نکاتی چو.ن ساخت نگارشی محکم ، نثر صحیح و اصولی ، ساده نویسی به منظور فهم مخاطب ، ترتیب و توالی صحیح و روشمند را از جنبه های مثبت کتاب دانست و در این رابطه گفت: تمام مطالب دستور زبان گیلکی به دنبال هم آمده و اشراف لازم را برای خواننده بدون خواندن دستور زبان فارسی (این خیلی مهم است) ممکن می سازد.

آقای آریاپاد قسمت « فعل» را از اجزاء برجسته کتاب عنوان کرد . او معتقد بود مؤلف با تشریح مناسب و کامل افعال در زمان های مختلف، این ادعا را به درستی ثابت کرده که زبان گیلکی (با وجود افعال و صرف آنها و قاعده صحیح آنها) جامعیت آن را دارد که به عنوان زبان تعریف شود.

او بخش عدد و «حساب سیاق» را که در کتاب میراث ملی و فرهنگی قلمداد شده بود، از نقاط قوت اثر به حساب آورد. و ادامه داد : «صوت و آواهای گیلان هم خیلی خوب جمع آوری شده که دقت را نشان می دهد. از همه مهم تر در مورد آیین نگارش هم اطلاعات و ابتکارات قابل تأملی ارائه شده که آگاه شدن از آن به منزله یکسان سازی در منطقه ضرورت دارد و به نظر من با یک فراخوان جمعی و تخصصی متشکل از متخصصان و کارشناسان ادبی استان، باید این امر را جا انداخت. این موضوع دید تخصصی خاصی می طلبد که باید مجمعی درباره آن نظر دهند »

او در پایان گفت: « من معتقد م تا زمانی که یک ادبیات و دستور، پایه و مبنا نداشته باشد هیچ وقت نمی تواند به زبان شناسی جدید بپردازد.

کتاب با دانش صحیح و اصولی دستور نویسی سنتی و پایه منطبق است و حاصل دانش و بینش پژوهگرانه محقق محترم است و از دیدگاه من اولین کتاب جامع و کامل دستور زبان گیلکی است که تا کنون عرضه شده است و با اصلاحات لازم در چاپ های بعدی کامل خواهد شد و به عنوان پایه دستور زبان گیلکی همیشه ماندگار خواهد بود.»

سپس دکتر علی رفیعی در سخنانی کتاب را نقد کرد و گفت شاید به جهت اختلاف متد برخی از مطالب برای بعضی دوستان قابل استفاده نباشد. او به بحث آوانگاری اشاره کرد و آن را اساسی دانست :

« مطالعات گویش شناسی به دو دسته مطالعات محدود و مطالعات گسترده تقسیم می شود. اگر بخواهیم اثر در محدود ه ای خاص (مثل گیلان) بماند می توانیم از متدی دلخواه استفاده کنیم. اما اگر بخواهیم مأخذ قرار بگیرد و دیگر محققین از آن استفاده کنند ، کتاب نیازمند آوا نگاری است. در لابه لای کتاب مواد بسیار ارزشمندی وجود دارد. اما این مواد برای غیر گیلانی قابل استفاده نیست.»

او به مقایسه ای بودن کتاب نیز اشاره کرد و گفت: در این کتاب می توان هم زمان دستور زبان فارسی را همراه گیلکی یاد گرفت.

دکتر رفیعی در صبحت ها یش مواردی از قبیل نبود مقدمه جامع از جانب نویسنده ، نبود سند و منبع برای تعاریف (از جمله تعریف لهجه) را برشمرد و ادامه داد: «نام این کتاب « دستور زبان گیلکی به همراه صرف ، نحو و آیین نگارش» می باشد. 290 صفحه از 310 صفحه کتاب “صرف ” است. فقط 11 صفحه بحث نحو داریم و 9 صفحه آیین نگارش . بحث نحو یکی از دشواری های مباحث گویشی است . که در کل، در آن کم کار شده. با توجه به عنوان بهتر بود تناسب هم در نظر گرفته می شد. »

آقای رفیعی بحث حساب سیاق را جالب دانست و پیشنهاد داد آقای بخش زاد روی تاریخچه آن بحث کند و نتیجه را به صورت مقاله یا کتاب ارائه دهد.

ایشان همچنین برای تقسیم بندی گیلکی به لهجه هی داخلی و خارجی تقاضای سند کرد و توجیح این تقسیم بندی را کمی مشکل قلمداد کرد و ادامه داد: «لهجه داخلی را هم ( به جز گالشی ) بر اساس شهر در نظر گرفتند ،. مثلاً لهجه رشتی ، گسکری و گالشی. من نوعی که با گیلان آشنایی ندارم در نقشه می گردم که ببینم گالش کجاست تا بروم گویش آن را پیدا کنم. و ما می دانیم که گالشی جنبه جغرافیایی به مفهوم زبان شناسی ندارد»

دکتر رضایتی آخرین سخنران این جلسه بود که بیشتر در جزئیات کتاب بحث کرد. او در ابتدا مراتب تقدیر خود را به آقای بخش زاد اینگونه ابراز کرد: من همت این پیر فرزانه را که در وانفسای عدم توجه مسائل قومی و گویشی سرهنگ وار قد بر می افرازند و کتابی را در طول سالیان دراز فراهم می کنند و کتاب دغدغه خاطر ایشان می شود، ستایش می کنم.

دکتر رضایتی دستور نویسی گیلکی را در مراحل آغازین بر شمرد و لازم دانست که از همین گام های اولیه به عنوان جایگاهی محکم استفاده شود

. اما جالب ترین قسمت حرف های آقای رضایتی اشاره ایشان یه مسائل مکتوب بود. که اینطور ادامه یافت:« نمی دانم اصلاً گیلکی نگاره های نوشتاری دارد؟ گیلکی آثار مکتوب ندارد و آثار مکتوبش هم به خط عارضی دیگری نوشته می شود . گیلکی زبان نوشتاری نیست. گفتاری است. پس بهتر بود در کتاب بر روی اصوات تأکید می شد نه بر نگاره های نوشتاری. نقل انواع “س” و “ز” چه فایده ای دارد؟ ما در گیلکی بر خلاف عربی فقط یک نوع “ز” تلفظ می کنیم.. خط هم که نداریم. و خط هم جنبه تاریخی دارد. لذا آوردن این حروف به نظر من هیچ توجیحی ندارند.». آقای رضایتی در بخش دیگری از صحبتش اشارات کتاب در نوشتار را به خاطر نبود خط گیلکی فاقد وجاهت قلمداد کرد. . همچنین عقیده داشت بهتر بود مطالعات به حوزه غرب گیلان متمرکز می شد .

او پیشنهاد کرد که در مورد تعاریف لهجه و زبان و گویش به کتاب های زبان شناسی استناد شود.

آقای رضایتی جزئیات زیادی از کتاب را مورد نقد قرار داد و در پایان نیز از زحمات مؤلف تقدیر کرد و کتاب را حاوی نکات و مواد خوبی دانست.