به بهانه هفته معمار

نیم نگاهی به شهر

سارا ثابت

سوم اردیبهشت سالروز تولد شیخ بهایی و آغاز هفته معمار است. به همین بهانه مراسمی برای بزرگداشت روز معمار در روز پنجشنبه ششم اردیبهشت ماه ، با حضور جمعی از مهندسین معمار در موزه میراث روستایی سراوان برگزار شد. در این مراسم از آقایان مهندس روبرت واهانیان و مهندس گودرز پرتوی دیلمی به خاطر تلاشها و زحماتشان در معماری و فرهنگ گیلان تقدیر و از زحمات خانم مهندس پویا میریوسفی برای تلاش در پروژه موزه میراث روستایی گیلان تشکر شد.

مهندس انصاری رئیس سازمان نظام مهندسی در سخنرانی کوتاهی به برخی مسائل پیش روی معماری و شهرسازی گیلان اشاره کرد. دکتر طالقانی نیز موزه میراث روستایی گیلان را معرفی کرد و از مهندسین معمار خواست تا موزه را از تجربیات خود بی بهره نگذارند. همینطور خانم دکتر قزل ایاغ پیرامون چالش های موجود در معماری ورویارویی هنر سنتی با هنر مدرن و نیز زلزله و معماری سخن گفت.

در ادامه دکتر خوشنویس با بیانی شیوا به ارائه مقاله ای پیرامون محراب و رد یابی تفکرات ایران باستان در معماری اسلامی پرداخت. پخش فیلمی کوتاه از مراحل کار موزه و نماهنگی درباره شیخ بهایی از دیگر برنامه های این همایش بود.

اما شاید این روز و این هفته بهترین بهانه باشد که نگاهی به مشکلات معماری و شهرسازی شهر رشت انداخت. شهری که به جرأت می توان ادعا کرد فاقد هویت شهری است و اندک نمودهای هویت آن نیز در خطر نابودی قرار دارند. برنامه ریزی شهری در رشت جایگاه چندانی ندارد و این موضوع در رفت آمد های هر روزه شهر که خیابانهایش از سالها پیش کم آمده اند به عینه دیده می شو د.

رئیس سازمان نظام مهندسی در صحبتهایش به این موضوع تحت عنوان «عدم برنامه ریزی اولیه در ساخت و سار شهری» اشاره کرد. او برنامه ریزی برای نماهای درست در شهر و نیز ضرورت تفکر مسئولین در ساخت و سازهای شهری را لازم دانست و از معماران خواست به یاری تخصصشان به این موضوع بیندیشند. شاید بتوان در پس صحبت های آقای انصاری دورنمایی از شهر بی شکل رشت را در نظر آورد. با فضاهایی که به ندرت با برنامه ریزی طراحی شده اند. با معماری ناهماهنگ . و فضای شهری که تنها فضای خالی بین ساختمان هاست. شهری که ساکنان را خسته تر می کند.

رودخانه که در شهرهای صنعتی به آن به دیده فرصت نگاه می شود در رشت لوله فاضلاب سرگشاده ایست که تنها هر چند وفت یک بار لایروبی می شود. همین رودخانه در شهر هایی مانند تگزاس نوشدارویی است برای همه نابسامانی های فیزیکی شهر. آغوش گشاده ای است برای خستگی در کردن از جنجال زندگی صنعتی. رودخانه می تواند یاوری در طراحی شهری و پتانسیلی برای تلطیف شهر باشد. اما در رشت غده چرکینی است که بوی گندش تمام اطرافیان را عذاب می دهد.

آقای انصاری در صحبتهایشان به باغ های چای در لاهیجان اشاره کردند که کم کم به نوک قله شیطان کوه محدود گشته اند . ایشان طبیعت را عنصر توأم با معماری گیلان دانستند. عنصری که در حال حذف شدن است. اما کدام برنامه ریزی از جلوه های طبیعی شهری حفاظت کرده است و می کند؟ این در حالی است که فرصت صنعتی شدن و رشد کردن به بهانه همین طبیعت سبز از ما گرفته می شود.

 

شاید فضای زیبای موزه میراث روستایی هم به این نوستالوژی جدایی از طبیعت دامن می زد. فضایی که عناصرش در عین سادگی فکر شده در کنار هم چیده شده بودند.

« فضای موزه جای تذکر و یاد آوری است. موزه به ما می آموزد که گذشتگان ما در کجای جهان ایستاده اند. سوالی که پاسخ آن برای ما اگر نگوییم ناممکن، باید اعتراف کنیم دشوار است.» این جملات دکتر طالقانی است که 16 سال پیش در جریان زلزله رودبار در برابر نابودی معماری روستایی بی تفاوت ننشست و به همراه کریستین برومبرژه فرانسوی موزه میراث روستایی را بنیان گذارد. آقای طالقانی ادامه داد: «این معماری به باورهای مردمان احترام می گذاشته و در خدمت ساکنان این خانه ها بوده. نه برعکس».

با کمی جستجو در شهر هانیز نمونه های زیادی از این معماری را می یابیم. بناهایی که تنها به همت میراث فرهنگی می توانند پابرجا بمانند.به قول مرحوم ممیز حضور این عناصر مونومنتال برای جلوه های گرافیکی شهری ضروری است. بافت هایی که مثل همین خانه های موزه در خدمت به مردم بوده اند. بازارهایی که طراحی شهری خیلی بهتری از فضاهای امروز ما دارند. اما هیچ حمایتی از آنها نمی شود.

اما ناگفته نماند احیاء و مطالعه میراث گذشته تنها بخشی از نیاز برای هویت در معماری و شهرسازی است. ضروری تر از آن احترام به تخصص هاست. مردم باید معمار را بشناسند و برای طراحی خانه خود به او مراجعه کنند. ساماندهی شرایط معماری و شهرسازی به شدت نیازمند نیروی مدیریت کننده و نظم دهند است. با این همه، وجود نیروهای جوان و پر انگیزه نکته ای ست که نمی توان آن را ندیده گرفت. معمارانی که اگر فضای کار مناسبی نداشته باشند، چاره ای ندارند جز پیوستن به سیل مهاجران. امید است برخوردهای سلیقه ای در طراحی و شهرسازی جای خود را به احترام و مددجویی از نیروی متخصص بدهد.

یادمان بماند ، شهر نمود روحیه مردم است و بی هویتی و بی برنامگی آن هیچ چیز را نمی تابد مگر آشفتگی اجتماعی.